Jak wygląda adopcja dziecka współmałżonka?

Adopcja dziecka współmałżonka nie jest formalnością polegającą na „dopisaniu” ojczyma albo macochy do aktu urodzenia. To pełnoprawne przysposobienie, rozstrzygane przez sąd rodzinny. Po jego uprawomocnieniu małżonek rodzica staje się prawnym rodzicem dziecka, z władzą rodzicielską, obowiązkiem alimentacyjnym i skutkami także w sferze dziedziczenia.

Najwięcej problemów w praktyce nie powoduje sam wniosek. Zwykle decydujące są trzy kwestie: sytuacja prawna drugiego biologicznego rodzica, stanowisko dziecka oraz to, czy relacja między dzieckiem a przyszłym rodzicem adopcyjnym rzeczywiście przypomina relację rodzic–dziecko. Sąd bada dobro dziecka, a nie wygodę dorosłych ani sam fakt, że rodzina od kilku lat prowadzi wspólne gospodarstwo domowe.

Kiedy można adoptować dziecko męża lub żony?

Podstawowy warunek jest prosty: przysposobić można osobę małoletnią, a więc dziecko, które w dniu złożenia wniosku o adopcję nie ukończyło 18 lat. To ważna granica. Jeżeli pasierb ma 17 lat i 11 miesięcy, sprawę można jeszcze wszcząć. Jeżeli wniosek zostanie złożony dopiero po jego 18. urodzinach, polskie prawo nie daje możliwości „nadrobienia” wieloletniej relacji późniejszą adopcją osoby dorosłej.

Przysposabiający musi mieć pełną zdolność do czynności prawnych, odpowiednie kwalifikacje osobiste oraz pozostawać z dzieckiem w odpowiedniej różnicy wieku. Ustawa nie ustala tu sztywnego minimum, np. 18 czy 21 lat różnicy. Sąd patrzy na realia konkretnej rodziny.

W przypadku adopcji dziecka współmałżonka istotne jest również to, że ojczym albo macocha są z dzieckiem spowinowaceni. Ma to praktyczne znaczenie w procedurze adopcyjnej: osoby spowinowacone z dzieckiem należą do grupy zwolnionej z obowiązku ukończenia standardowego szkolenia dla kandydatów na rodziców adopcyjnych. Nie oznacza to jednak, że sąd zrezygnuje z oceny sytuacji rodzinnej. Nadal może korzystać z opinii ośrodka adopcyjnego i badać relację między dorosłym a dzieckiem.

Najważniejszy punkt dotyczy zgód.

Jeżeli dziecko ma drugiego żyjącego rodzica biologicznego, jego zgoda na adopcję co do zasady jest potrzebna. Sam rozwód, brak wspólnego mieszkania, sporadyczne kontakty czy nawet wieloletnie niepłacenie alimentów nie powodują automatycznie utraty prawa do wyrażenia zgody.

Zgoda nie jest konieczna przede wszystkim wtedy, gdy drugi rodzic:

* został pozbawiony władzy rodzicielskiej,
* jest nieznany,
* albo porozumienie się z nim napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody.

Tu pojawia się częsty błąd. Ograniczenie władzy rodzicielskiej to nie to samo co jej pozbawienie. Rodzic, któremu sąd ograniczył władzę np. do współdecydowania o leczeniu i edukacji, nadal pozostaje rodzicem i nie można z góry zakładać, że jego zgoda na adopcję nie będzie potrzebna.

Osobno trzeba sprawdzić stanowisko samego dziecka. Po ukończeniu 13 lat dziecko co do zasady musi zgodzić się na przysposobienie. Dziecko młodsze sąd powinien wysłuchać, jeśli jego rozwój pozwala mu zrozumieć znaczenie adopcji. W praktyce nie warto traktować tej rozmowy jak egzaminu, do którego trzeba dziecko „przygotować”. Wyuczone odpowiedzi potrafią zrobić gorsze wrażenie niż naturalne wyjaśnienie, jak dziecko postrzega ojczyma albo macochę.

Jak wygląda postępowanie przed sądem krok po kroku?

Sprawę rozpoczyna wniosek osoby, która chce przysposobić dziecko. Składa się go do sądu opiekuńczego – w praktyce do wydziału rodzinnego i nieletnich sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania przysposabiającego albo dziecka.

Od wniosku o przysposobienie nie pobiera się opłaty sądowej. To odróżnia tę sprawę od wielu innych postępowań rodzinnych.

Wniosek powinien przede wszystkim jasno wskazywać:

* dane wnioskodawcy,
* dane dziecka,
* dane rodzica będącego małżonkiem wnioskodawcy,
* dane drugiego rodzica biologicznego, jeżeli są znane,
* żądanie przysposobienia,
* opis relacji z dzieckiem i sytuacji rodzinnej,
* informacje mające znaczenie dla zgody drugiego rodzica,
* ewentualne żądanie dotyczące nazwiska dziecka.

Do sprawy przygotowuje się zwykle dokumenty stanu cywilnego i dokumenty pokazujące sytuację rodzinną. Zakres załączników może zależeć od sądu i konkretnego stanu faktycznego, dlatego lepiej nie budować akt z kilkudziesięciu przypadkowych zaświadczeń. Przy adopcji pasierba większe znaczenie ma czytelne wykazanie, jak faktycznie wygląda rodzina, niż dokładanie dokumentów niemających związku z przesłankami adopcji.

Sąd wyznacza rozprawę. Wzywa osobę przysposabiającą oraz osoby, których zgoda jest potrzebna. Bada między innymi:

* od jak dawna wnioskodawca mieszka z dzieckiem,
* kto faktycznie zajmuje się szkołą, lekarzami i codzienną opieką,
* jak dziecko zwraca się do wnioskodawcy i jak rozumie jego rolę,
* jakie więzi łączą dziecko z drugim rodzicem biologicznym,
* dlaczego rodzina chce przeprowadzić adopcję właśnie teraz,
* czy zmiana sytuacji prawnej odpowiada dobru dziecka.

Sąd może zwrócić się o opinię do ośrodka adopcyjnego. Nie powinno dziwić również zainteresowanie warunkami mieszkaniowymi, sytuacją zdrowotną czy stabilnością rodziny. Adopcja zmienia status dziecka na stałe, więc samo oświadczenie małżonków, że „wszyscy tego chcą”, nie wystarcza.

Nie ma ustawowego terminu typu 30 albo 60 dni na zakończenie takiej sprawy. Czas postępowania zależy przede wszystkim od konieczności uzyskania opinii, wysłuchania dziecka, wezwania drugiego rodzica i ewentualnego sporu dotyczącego jego zgody. Największe opóźnienia pojawiają się właśnie wtedy, gdy adres drugiego rodzica jest nieaktualny albo strony dopiero w toku postępowania próbują ustalić, czy potrzebna jest jego zgoda.

Jeżeli drugi rodzic sprzeciwia się adopcji i ma pełną zdolność do czynności prawnych, nie można traktować postępowania adopcyjnego jako prostego sposobu na „ominięcie” tego sprzeciwu. Najpierw trzeba ustalić jego aktualny status prawny. Próba rozwiązywania konfliktu rodzicielskiego dopiero w sprawie o przysposobienie zwykle komplikuje postępowanie.

Co zmienia adopcja i gdzie pojawiają się największe ryzyka?

Po prawomocnym przysposobieniu nie chodzi już o relację „ojczym–pasierb” albo „macocha–pasierb”. Między przysposabiającym a dzieckiem powstaje prawnie taki stosunek jak między rodzicem i dzieckiem.

Jeżeli jeden małżonek przysposabia dziecko drugiego, władza rodzicielska przysługuje obojgu małżonkom wspólnie. Rodzic biologiczny, z którym dziecko pozostaje w rodzinie, nie traci swoich praw wskutek adopcji przez współmałżonka.

Zmienia się natomiast sytuacja prawna względem drugiej biologicznej gałęzi rodziny. Przy pełnym przysposobieniu co do zasady ustają wynikające z pokrewieństwa prawa i obowiązki wobec rodziny biologicznej, której miejsce zajmuje rodzina przysposabiającego. Wyjątek chroni więź z małżonkiem przysposabiającego, czyli rodzicem dziecka, oraz jego krewnymi.

Konsekwencje nie są kosmetyczne. Adopcja wpływa m.in. na:

* władzę rodzicielską,
* obowiązek utrzymania dziecka,
* alimenty,
* dziedziczenie ustawowe,
* więzi prawne z rodziną przysposabiającego,
* nazwisko dziecka.

Jeżeli małżonek przysposabia dziecko drugiego małżonka, dziecko otrzymuje zasadniczo nazwisko, które noszą albo nosiłyby dzieci zrodzone z tego małżeństwa. W określonych sytuacjach możliwe jest również nazwisko złożone, a sąd może rozstrzygać także o zmianie imienia. Przy dziecku, które ukończyło 13 lat, zmiana imienia wymaga jego zgody.

To moment, którego nie należy bagatelizować. Kilkunastoletnie dziecko może chcieć prawnego uznania ojczyma za ojca, ale jednocześnie nie chcieć zmiany nazwiska używanego od urodzenia. Te dwie kwestie trzeba rozmawiać osobno.

Najpoważniejszym praktycznym błędem jest składanie wniosku przed uporządkowaniem sytuacji drugiego biologicznego rodzica. Jeżeli istnieje stare postanowienie sądu dotyczące władzy rodzicielskiej, trzeba najpierw przeczytać jego dokładną sentencję. Sformułowania „ogranicza władzę rodzicielską” i „pozbawia władzy rodzicielskiej” wywołują zupełnie inne skutki dla postępowania adopcyjnego.

Podobnie należy odróżnić brak kontaktu od prawnej niemożności uzyskania zgody. Rodzic, który przez trzy lata nie widział dziecka, nie staje się przez to automatycznie osobą „nieznaną” ani pozbawioną praw rodzicielskich.

Przy bardziej konfliktowej sytuacji rodzinnej przed złożeniem wniosku rozsądnie jest uporządkować dokumenty dotyczące pochodzenia dziecka, władzy rodzicielskiej i kontaktów. Dodatkowe informacje na: https://umocowana.pl

Dopiero po prawomocnym orzeczeniu przysposobienie staje się skuteczne. To również oznacza, że nie warto wcześniej przedstawiać adopcji dziecku jako przesądzonej. Sąd nie zatwierdza rodzinnej umowy – samodzielnie ocenia, czy przysposobienie odpowiada jego dobru.

FAQ – adopcja dziecka współmałżonka

Czy biologiczny ojciec lub matka zawsze musi zgodzić się na adopcję?
Nie. Zgoda nie jest wymagana m.in. wtedy, gdy rodzic został pozbawiony władzy rodzicielskiej, jest nieznany albo istnieją trudne do przezwyciężenia przeszkody w porozumieniu się z nim. Sam brak kontaktu lub ograniczenie władzy rodzicielskiej nie daje jednak automatycznie takiego skutku.

Czy dziecko musi zgodzić się na adopcję?
Po ukończeniu 13 lat – co do zasady tak. Młodsze dziecko sąd powinien wysłuchać, jeśli potrafi zrozumieć znaczenie przysposobienia.

Czy trzeba przechodzić pełne szkolenie adopcyjne?
Małżonek rodzica jest osobą spowinowaconą z dzieckiem, dlatego należy do grupy kandydatów zwolnionych z obowiązku standardowego szkolenia adopcyjnego. Nie zwalnia to sądu z badania kwalifikacji wnioskodawcy ani z możliwości zasięgnięcia opinii ośrodka adopcyjnego.

Ile kosztuje złożenie wniosku?
Od wniosku o przysposobienie nie pobiera się opłaty sądowej. Dodatkowe koszty mogą pojawić się np. przy korzystaniu z profesjonalnego pełnomocnika albo uzyskiwaniu niektórych dokumentów, ale nie są warunkiem wszczęcia samego postępowania.

Do jakiego sądu składa się wniosek?
Do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania osoby przysposabiającej albo dziecka.

Czy adopcja jest możliwa, gdy dziecko ma 17 lat?
Tak, jeżeli wniosek zostanie złożony przed ukończeniem przez dziecko 18 lat. Wymóg małoletności musi być spełniony właśnie w dniu złożenia wniosku.

Czy po adopcji drugi biologiczny rodzic nadal ma władzę rodzicielską?
Co do zasady nie. Po przysposobieniu przez współmałżonka władzę rodzicielską wykonują wspólnie rodzic będący małżonkiem przysposabiającego oraz nowy rodzic adopcyjny.

Czy można adoptować dziecko współmałżonka tylko po to, aby miało to samo nazwisko?
Formalnie wniosek można złożyć, ale samo ujednolicenie nazwiska nie uzasadnia jeszcze adopcji. Sąd bada przede wszystkim trwałość więzi oraz dobro dziecka. Jeśli celem rodziny jest wyłącznie kwestia nazwiska, trzeba najpierw sprawdzić, czy rzeczywiście potrzebna jest do tego adopcja.

Pierwszy krok powinien być bardzo konkretny: wyjmij akt urodzenia dziecka i ostatnie prawomocne orzeczenie dotyczące władzy rodzicielskiej drugiego rodzica. Zanim powstanie wniosek o adopcję, ustal, czy ten rodzic ma pełną, ograniczoną czy odebraną władzę rodzicielską i czy jego zgoda będzie potrzebna. To właśnie błędne założenie w tej kwestii najczęściej trzeba usunąć jako pierwsze.